Chơi koi hiệu quả nhất là phòng bệnh hơn chữa bệnh. Khi koi bị bệnh, việc điều trị rất tốn kém và tỷ lệ thành công phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: tình trạng sức khỏe của cá, khả năng ăn uống, chẩn đoán chính xác, chất lượng thuốc, phác đồ điều trị… Thậm chí, nhiều bệnh hiện nay vẫn chưa có thuốc đặc trị.

Chơi koi có 6 nhóm bệnh thường mắc phải: Môi trường, Virus, Nấm, Ký sinh trùng, Vi khuẩn, Dinh dưỡng.

Khi koi bệnh cần chữa trị theo 5 nguyên tắc: Đúng bệnh – Đúng thuốc – Đúng liều lượng – Đúng thời điểm – Đúng cách.

1. NHÓM CÁC CHỈ SỐ MÔI TRƯỜNG

Người nuôi cá có câu: “Chơi cá là chơi nước”. Thực ra, chơi koi chính là chơi sự ổn định môi trường nước. “Chơi nước” ở đây là điều chỉnh các chỉ số về mức tối ưu để koi khỏe mạnh và ít bệnh tật hơn, đồng thời nước trong để ngắm cá rõ hơn.

1.1 Oxy hòa tan > 5 mg/L: Oxy là yếu tố quan trọng nhất. Chỉ cần oxy thấp trong thời gian ngắn, cá có thể chết hàng loạt. Thông thường koi ít thiếu oxy nếu không có biến động. Thiếu oxy xảy ra khi:

• Máy bơm cháy

• Xả nước quên tắt

• Máy sục khí hỏng

• Mất điện không có dự phòng

• Cho ăn quá nhiều làm dư thừa thức ăn

Khắc phục:

• Có máy phát điện hoặc máy sục khí tích điện dự phòng

• Lắp còi báo mất điện/mất khí

• Dự trữ oxy viên khô

Khi sự cố xảy ra, nếu không còn biện pháp khác:

• Hạ mực nước ngang vây lưng cá

• Mua oxy già, mỗi 20–30 phút tạt 10–20 ml/1m³ nước

Chú ý: Mỗi tuần (ví dụ thứ 7) nên khởi động máy dự phòng 10–15 phút để kiểm tra và cho khởi động máy.

1.2 pH thích hợp: 7 – 8: pH là thước đo nồng độ ion H⁺ trong nước (thang đo 0–14), đánh giá mức độ axit hay kiềm.

Để duy trì pH 7–8:

• Hệ lọc nên có ngăn chứa đá san hô

• Định kỳ bổ sung vi sinh

San hô giúp tăng canxi, tăng độ kiềm và là nơi vi sinh phát triển.

• Nếu pH < 7: thêm san hô, vỏ hàu hoặc nước vôi tôi

• Nếu pH > 8: bổ sung vi sinh

1.3 Độ trong: Độ trong có thể đo bằng đĩa Secchi. Với hồ koi, nước nên trong suốt để thưởng thức vẻ đẹp của cá.

Một số tình trạng thường gặp:

• Nước xanh, vàng, nâu: do tảo
  → Diệt tảo bằng đèn UV hoặc Algae Cide 0,5 ml/1m³ (định kỳ 10 ngày/lần)

• Nước trong nhưng ngả vàng (do cám)
  → Thay cám, thay nước, bổ sung vi sinh Power Aquarium 1 viên/3–5m³

• Nước có bọt (độ nhớt cao)
  → Bổ sung vi sinh 3–4 ngày liên tục, vệ sinh ngăn lọc

• Nước lợn cợn do tảo tàn
  → Bổ sung vi sinh + enzyme

• Nước đục như vo gạo (cá đẻ)
  → Thay nước 30–50% trong 2–3 ngày liên tục, vệ sinh lọc, bổ sung vi sinh

1.4 Mùi của nước: Mùi là tín hiệu hóa học phản ánh tình trạng hồ cá.

• Mùi tanh hôi: do vi khuẩn, thức ăn dư, lọc bẩn, vi sinh chết
  → Vệ sinh lọc + bổ sung vi sinh 3–4 ngày

• Mùi bùn: do tảo lục
  → Diệt tảo + bổ sung vi sinh

• Mùi tanh cá: do tảo lam, cá bệnh, cá chết hoặc sinh vật chết trong hồ
  → Xử lý nguyên nhân + bổ sung vi sinh

1.5 Chỉ số Amoniac, Nitrite, Nitrate: Thức ăn thừa và phân cá phân hủy tạo ra amoniac. Qua quá trình vi sinh: Amoniac → Nitrite → Nitrate → Nitơ. Các chất này gây ô nhiễm, giảm oxy và làm cá dễ bệnh.

Chỉ số tiêu chuẩn:

• Amoniac (NH₃): < 0,01 mg/L

• Amonium (NH₄⁺): 0,2 – 2 mg/L

• Nitrite (NO₂⁻): < 0,25 mg/L

• Nitrate (NO₃⁻): < 40 mg/L

Khắc phục:

• Bổ sung vi sinh 3–4 ngày liên tục

• Thay nước định kỳ

• Vệ sinh hộp lọc

• Trồng thêm cây, có thể thả ít ốc bươu trong hồ lọc

1.6 Độ mặn: Koi nguyên thủy sống ở nước ngọt nên không bắt buộc dùng muối.

Tác dụng của muối:

• Kiểm soát ký sinh trùng đơn bào

• Giảm stress khi vận chuyển

• Kích thích tiết nhớt

• Hạn chế ngộ độc nitrite

Tác hại:

• Làm chết cây thủy sinh

• Gây rỉ sét thiết bị

• Cá quen muối sẽ giảm hiệu quả

• Tốn công và chi phí

1.7 Nhiệt độ thích hợp: 18 – 29°C

         > 30°C: Giảm cho ăn vì cá tăng động, dễ stress

• < 18°C: Giảm 50% lượng ăn

• < 7°C: Không cần cho ăn (vi sinh hoạt động kém)

1.8 Vi khuẩn (Bacteria): Gồm 2 nhóm chính làm sạch môi trường:

1. Vi khuẩn dị dưỡng (Heterotrophic)
Sử dụng chất hữu cơ làm nguồn năng lượng và cacbon.
Gồm: vi khuẩn hiếu khí, kỵ khí và tùy nghi.

2. Vi khuẩn tự dưỡng (Autotrophic)
Oxy hóa chất vô cơ để lấy năng lượng, sử dụng CO₂ làm nguồn cacbon tổng hợp.